نشاط و سرور اين جذب شدگان در سير و سياحت عالم درونى همان اندازه ارزش دارد كه نشاط و سرور تماشاگران مجذوب طبيعت . تماشاگران مجذوب طبيعت جهانى را در مقابل حواس و انديشهء خود بر مىنهند و از اطلاعى كه در بارهء آن پيدا مىكنند لذت مىبرند و بدون اين كه به اعتراف همهء متفكرين عالى مقام كه ( هيچ انسانى نمىتواند جهان هستى را آن چنان كه هست درك كند ) ارزشى قايل شده و به حدود دريافت واقعى خود توجهى داشته باشند گمان مىكنند همه چيز را فهميده‌اند ، اين گمان پوچ آنها را وادار مىكند كه شناسايىهاى خود را مطلق قلمداد نموده با تمام بىاعتنايى به گستاخىها دچار شوند . ما از بعضى از فلاسفه ى قرن نوزدهم اين گونه جملات گستاخانه را « با كشف قوه و ماده » يا « با كشف اسرار ذهن و ادراك » همهء جهان را شناخته‌ايم مشاهده كرده‌ايم . اگر نيروى فنا ناپذير كنجكاوى بشر در بارهء رموز و اسرار هستى وجود نداشت چند عدد از جملات فوق كافى بود كه چرخ متحرك فرهنگ انسانى را ساكن و متلاشى بسازد . عين همين گستاخى و خود بينى را در تماشاگران مجذوب عالم درونى نيز مىبينيم چقدر اسف انگيز است كه يك انسان با داشتن معلومات محدود در بارهء جهان بيرونى و درونى صريحاً بگويد : من خدا من خدا من خدايم . اگر مقصود اين گروه از سير كنندگان اين بوده است كه من يكى از مظاهر و جلوه گاه هاى مقام شامخ ربوبى هستم ، من همانم كه توجه پيدا كرده‌ام كه « خدا از رگ گردن براى من نزديكتر است » بسيار عالى است ، ولى مصرع فوق اين مقصود را نمىرساند . و اگر مىخواهد واقعاً از وصول خود به مقام احديت خبرى بدهد ، در اين صورت ادعاى خود را با همين جمله تكذيب مىكند ، زيرا ، چگونه امكان دارد كه كسى من را براى خود بر نهد بدون اين كه جز من براى او مطرح شده باشد ؟ به اضافهء اين كه علت چيست كه اين گونه مدعيان پس از رسيدن به بعضى از حالات روح مىگويند : من خدايم ، يا « انا الحق » ولى نمىگويند كه حالا فهميدم كه قبلًا خدا بودم ، حالا هم